Orcik, Elazığ’ın en bilinen yöresel ürünlerinden biri ve 2018’den bu yana coğrafi işaretle korunuyor. Bu yazıda orciğin nereden geldiğini, tescilin tam olarak neyi koruduğunu ve şartnamenin ne istediğini anlatıyoruz. Orciğin nasıl yapıldığını “Orcik (Cevizli Sucuk) Nedir” yazımızda ayrıca ele almıştık.
Orcik neden var?
Orcik bir tatlı olarak değil, bir saklama yöntemi olarak doğdu.
Bağ bozumu yılın en yoğun ama en kısa dönemidir. Üzüm birkaç hafta içinde toplanır ve o hâliyle uzun süre durmaz. Şıraya dönüştürülüp kaynatıldığında hem hacmi küçülür hem de aylarca dayanır. Ceviz de aynı mevsimde, sonbaharda toplanır.
Orcik bu iki hasadın kesiştiği yerde ortaya çıkar: üzümün yoğunlaştırılmış hâli, cevizin etrafını sarar ve kurutulur. Ortaya kışın saklanabilen, taşınabilen ve tek başına doyurucu olan bir ürün çıkar. Bağ bozumu telaşının kışa aktarılmış hâli demek yanlış olmaz.
Aynı mantığın pekmez tarafını “Pekmez Rehberi” yazımızda anlattık.
Anadolu’da farklı adlar
Aynı yöntem Anadolu’nun geniş bir bölümünde uygulanır, adı yöreye göre değişir:
- Orcik, Elazığ ve çevresinde,
- Cevizli sucuk, ülke genelinde en yaygın kullanılan ad olarak,
- Köme, Gümüşhane ve Artvin çevresinde,
- Sucuk, Kahramanmaraş çevresinde.
Adların çokluğu, ürünün tek bir yerde icat edilip yayılmaktan çok, benzer koşullarda benzer şekilde ortaya çıktığını düşündürüyor: nerede bağ ve ceviz bir aradaysa, orada bu ürünün bir karşılığı var.
Coğrafi işaret nedir?
Coğrafi işaret, belirli bir yöreye ait olduğu için ayırt edici özellik kazanmış ürünleri koruyan bir tescil türüdür. İki biçimi vardır:
- Menşe adı: Ürünün tüm üretim aşamaları belirli bir coğrafi alanda gerçekleşmek zorundadır. Hammadde de o yöreden gelir. Daha katı olanıdır.
- Mahreç işareti: Ürünün en az bir üretim aşaması belirtilen yörede gerçekleşir; hammadde başka yerden gelebilir.
Tescil, adı bir markaya vermez. Şartnameye uyan her üretici tescilli adı kullanabilir; uymayan kullanamaz. Yani koruma üreticiyi değil, adın kendisini ve tüketicinin o addan beklediği şeyi korur.
Elazığ Orciği’nin tescili
Elazığ Orciği, Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından menşe adı olarak tescil edilmiştir.
| Tescil numarası | 398 |
| Başvuru tarihi | 27.10.2016 |
| Tescil tarihi | 30.11.2018 |
| Coğrafi işaret türü | Menşe adı |
| Coğrafi sınır | Elazığ ili ve ilçeleri |
Tescili alan kurumlar: Fırat Kalkınma Ajansı, Elazığ Tarım ve Orman İl Müdürlüğü, Fırat Üniversitesi, Elazığ Ticaret ve Sanayi Odası ve Elazığ Üzüm Üreticileri Birliği.
Menşe adı olması önemli: bu, en katı koruma biçimi ve hammaddenin de Elazığ’dan gelmesini şart koşuyor.
Şartname ne istiyor?
Tescil belgesi ürünü ayrıntılı biçimde tanımlıyor. Öne çıkan koşullar:
Hammadde
- Üzüm, Elazığ ilinde yetiştirilmiş ve yeni hasat edilmiş taze üzüm olmalıdır.
- Ceviz, yeni hasat edilmiş taze ceviz olmalıdır.
Ürün değerleri
- Ceviz oranı en az %30.
- Nem en çok %23, kül en çok %2,2.
- pH 5,0 ile 5,7 arasında.
Yasaklar
- Gıda katkı maddesi, aroma verici ve aroma verme özelliği taşıyan bileşen kullanılamaz.
- İlave şeker kullanılamaz. Tatlılık üzümün kendisinden gelir.
Üretim Cevizler dörde bölünüp yaklaşık bir metrelik pamuklu iplere dizilir ve kurutulur. Üzüm sıkılıp şıra elde edilir, kaynatılarak Brix değeri yaklaşık 70-72’ye getirilir. Şıraya un eklenerek bulamaç hazırlanır (belge 40 litre şıra için 2,5 kg un veriyor). İpe dizili cevizler bu bulamaca batırılır, kurumaya asılır, işlem bir veya iki kez tekrarlanır. Kuruyan orcikler 15-20 santimlik boylarda kesilir.
Denetim Ürünün pazara sunulduğu 9., 10. ve 11. aylarda, il kurumlarının temsilcilerinden oluşan 8 kişilik bir denetim kurulu inceleme yapar. Yılda en az 3 denetim yapılır, bunların en az ikisi üzüm ve ceviz hasadı sonrasına denk gelir. Tescilli adı kullanmak isteyen üreticiler Elazığ Valiliği’ne başvurur; işaret ancak yapılacak protokol sonrasında ambalaj ve etikette kullanılabilir.
kebandan’ın orciği ve tescil işareti
Burayı açıkça yazmak istiyoruz.
Orciğimizi geleneğe uygun olarak üzümle üretiyoruz ve Elazığ’dayız. Buna rağmen ürünümüzde tescil işareti kullanmıyoruz, çünkü tescilli adı kullanmak yalnız üzüm kullanmakla olmuyor.
Şartname bunun ötesinde koşullar getiriyor: üzümün Elazığ’da yetiştirilmiş ve yeni hasat edilmiş olması, cevizin yeni hasat edilmiş olması, ceviz oranının en az %30 olması, nem ve pH değerlerinin belirtilen aralıkta kalması. Bunların üzerine, işareti kullanabilmek için Elazığ Valiliği’ne başvurup denetim merciyle protokol yapmak gerekiyor.
Yani coğrafi işaret bir övgü değil, uyulması ve denetlenmesi gereken bir tarif. Biz bu yazıda tescili bilgi olarak aktarıyoruz; ambalajımızda, etiketimizde veya ürün sayfamızda tescil işareti bulunmuyor.
Ne yaptığımızı olduğu gibi yazmak, bize doğru gelen yol. Yöresel gıdada gerçeğin ne olduğunu “Memleketten Sofraya” yazımızda ayrıca konuştuk.
Sıkça sorulan sorular
Coğrafi işaret markaya mı verilir? Hayır. Tescil bir markanın mülkiyetine geçmez. Şartnameye uyan her üretici, gerekli başvuruyu yaparak tescilli adı kullanabilir.
Menşe adı ile mahreç işareti farkı ne? Menşe adında hammadde dahil tüm üretim belirtilen yörede olmak zorundadır. Mahreç işaretinde en az bir üretim aşamasının o yörede olması yeterlidir, hammadde başka yerden gelebilir.
Elazığ Orciği ne zaman tescillendi? Başvuru 27.10.2016’da yapıldı, tescil 30.11.2018’de gerçekleşti. Tescil numarası 398, türü menşe adı.
Orcik ile köme aynı ürün mü? Aynı yöntemle yapılırlar. Köme Gümüşhane ve Artvin çevresinde, orcik Elazığ çevresinde kullanılan addır. Elazığ Orciği ise tescille korunan, şartnamesi belli olan özel bir tanımdır.
Şartnamede şeker neden yasak? Orciğin tatlılığının kaynağı kaynatılarak yoğunlaştırılmış üzüm şırasıdır. İlave şeker, ürünü tanımlayan bu özelliği ortadan kaldırır.
Sonuç
Elazığ Orciği’nin tescili, bir adın arkasında somut bir tarif olduğunu güvence altına alıyor: hangi üzüm, hangi ceviz, en az ne kadar ceviz oranı, hangi denetim. Biz kendi orciğimizi geleneğe uygun olarak üzümle üretiyoruz, ama tescil işaretini kullanmıyoruz; onun için ayrı bir başvuru ve denetim süreci gerekiyor. Ürünlerimiz için WhatsApp’tan yazabilirsiniz.
Kaynak: Türk Patent ve Marka Kurumu, Elazığ Orciği coğrafi işaret tescil belgesi, No 398.
Bir yanıt yazın